NASA’nın yeni aracı Mars’ta hayat izini nasıl arayacak?

Mars bugün canlıların yaşayabileceği bir gezegen değil. Çok soğuk olması nedeniyle yüzeydeki sular sıvı olarak kalamıyor ve atmosferin ince olması yüzünden gezegen yüzeyine ulaşan yüksek radyasyon muhtemelen canlı organizmaların gelişimini engelliyor.

Lakin Mars daima bu türlü değildi. Bundan en az 3,5 milyon yıl evvel yüzeyde akarsular vardı. Bunların ve krater ağızlarında oluşturdukları göllerin izi bugün bile görülebiliyor. O devir karbondioksitli atmosferin daha kalın olması ziyanlı radyasyonun gezegen yüzeyine tesirini de azaltıyordu.

Su, biyolojinin yani canlıların varlığının en temel ortak özelliklerinden. Münasebetiyle Mars’da bir vakitler hayat olması ihtimali var.

1970’lerde Viking misyonları, Mars’dan alınan toprak örneklerinde mikrop gibisi canlıların izleri aranmış lakin net sonuçlar elde edilememişti. 

2000’lerin başlarında NASA’nın Mars Keşif Araçları’na suyun izini sürme vazifesi verildi. Opportunity (Fırsat) ve Spirit (Şevk) isimli araçlar gezegen yüzeyinde geçmişte su bulunduğuna ait çok ölçüde jeolojik ispat buldular.

2012 yılında gezegen yüzeyine inen Curiosity (Merak), indiği Gale Krateri’ni bir vakitler dolduran gölün canlı organizmaların gelişmesine uygun olabileceğini ortaya çıkardı. Curiosity ayrıyeten canlı organizmaların yapı taşları olan karbon içeren organik moleküller de buldu. 

Artık Perseverance aracı, yeniden emsal bir alanda, hayat izlerini tespit etmek üzere tasarlanan aletler kullanarak incelemeler yapacak.

NASA’nın California, Pasadena’daki Jet Yakıtı Laborautarı’nda konuştuğumuz misyonun danışmanlarından Ken Williford, “Viking’den sonra direkt canlı izinin arandığı birinci sefer bu olacak” diyor.

“Viking hala varolan hayat formlarını, yani Mars’ta hala varolabilecek canlıları arıyordu. Buna karşılık NASA’nın şimdiki yaklaşımı, daha evvel yaşamış canlıların izini bulmaya yönelik, zira gezegenin çok eski tarihine dair elimizdeki datalar, Mars’ın birinci birkaç milyar yılında yaşama çok daha elverişli olduğuna işaret ediyor:”

Perseverance, bu incelemeleri, yörüngeden bakıldığında geçmiş su izi Gale Krateri’ne nazaran daha da besbelli olan Jezero Krateri’nde yapacak.

Gezici robot, Mars kayalarını delerek içinden tebeşir büyüklüğünde örnekler alacak. Bunlar yalıtılarak paketlenmiş olarak, gezegen yüzeyine bırakılan kutularda toplanacak.

Daha ileri bir tarihte gönderilecek olan bir öbür robot da bu kutulardaki örnekleri toplayarak, tahlilinin yapılması için Dünya’ya getirecek. 

Bütün bu çalışmalar NASA ile Avrupa Uzay Kurumu ESA’nın Mars Örnek Toplama misyonu ismiyle yaptığı işbirliği çerçevesinde gerçekleştiriliyor.

Lakin Perseverance, Mars’da bunun dışında bir çok bilimsel çalışma daha yapacak.

Jezero Krateri Mars üzerindeki en besbelli ve en yeterli koruma olmuş delta örneği. Yani akar suların göle döküldüğü yerlere bıraktığı kaya, kum ve beklenen organik karbon örneklerinin oluşturduğu kat kat jeolojik yapı net bir formda görülebiliyor.

Williford “Batıdan yanlışsız gelen bir ırmak kraterin kenarına kadar yanaşıyor, sonra krater gölünün çabucak içinde ırmak ağzında kusursuz bir delta oluşturuyor. Perseverance’ı bu deltanın çabucak önüne indirip orada inceleme yapmayı planlıyoruz” diyor.

İncelenecek deltada ırmağın kuzey batıdaki kayalardan kopardığı alüvyonlar var.

Dr Williford, “Bu kumlu tortunun birbirine kaynaşma biçimi çok enteresan. Deltanın oluşması sırasında suyun, getirdiği alüvyonla etkileşiminin tarihini de kayda geçirmiş oluyor. Bu kum taneleri ortasında yaşamış olabilecek her türlü canlının potansiyel hayat alanlarını oluşturuyor. Irmağın üst kısımlarında var olmuş olabilecek her türlü organik unsurun buraya da taşınmış olması lazım” diyor. 

Jerezo Krateri uzun bir müddettir bilim insanlarının dikkatini çeken bir bölgede, uzaydan ölçüldüğü kadarıyla Mars’ta en fazla olivin (magnezyum ve demir silikatı) ve karbonat sinyalleri alınan, dev göktaşı çöküntüsü Isidis’in batı ucunda yer alıyor.

Dr Williford karbonatlı minerallerin ömür izi bakımından ehemmiyetine dikkat çekerek, bu minerallerin zenginliğinin, incelemenin bu bölgede yapılmasının kıymetli sebeplerinden biri olduğuna dikkat çekiyor.

Kraterin batı ucundaki deltadaki karbonatlı tortular, tekrar NASA misyonunun bilim danışmanlarından Western Washington Universitesi’nden Dr Melissa Rice ve çalışma arkadaşları tarafından tespit edildi. Rice, bu “marjinal karbonatların” sabunlu su boşaltıldığında banyo küvetine yapışmış olarak kalan sabun köpüğü kalıntılarına benzediğini anlatıyor.

Karbonatlar susuz ortamda, canlı hayat izlerini kristalleri içinde koruma edebilme özelliğine sahip. Bu halde milyarlarca yıl sonraya kalabilen biri de stromatolitler.

Bunlar, milimetrelerle ölçülen bakteri ve öbür tortuların oluşturduğu çok sayıda katman, vakitle daha büyük ve kubbemsi yapılara dönüştüğünde oluşabiliyor. Dünyada da bunun örneklerine suyun ve güneşin bol bulunduğu kıyılarda rastlanabiliyor. 

Milyarlarca yıl evvel Mars üzerindeki Jezero Krateri de işte tam olarak bu biçimde stromatolitlerin oluşabileceği -ve bugüne izlerinin kalabileceği- bir ortamdı.

Perseverance bu karbonatı bol kalıntıları inceleyecek ve buralarda geçmişte stromatolitler oluşup oluşmadığını belirleyecek.

Sherloc ismi verilen bir aygıt yardımıyla enteresan taş ve kayaların yakın plan fotoğrafları alınabilecek ve organik hususlar de dahil mevcut minerallerin ayrıntılı bir haritası çıkarılabilecek. Pixl ismi verilen bir diğer cihat ise bilim beşerlerine birebir bölgenin detaylı bir elementsel ya da kimyasal kompozisyonunu verecek.

Bu bilgi setini toplayan bilim insanları, biyolojik olarak değerli elementler, mineraller ve organik hususlar de dahil moleküllerin ağırlaştığı kısımlara odaklanacak. Dr Ken Williford bu yoğunluk bilhassa de aşikâr bir form içinde ağırlaşıyorsa bunun bir canlı formuna işaret edebileceğine dikkat çekiyor.

Burada bir çok farklı yolla ispat toplamak çok büyük kıymet taşıyor. Sırf manzaralı deliller bilim insanlarını Mars’da hayat olduğuna ikna etmeye kâfi değil. Çok büyük bir sürpiz olmazsa, bu son misyonda, kayalardan alınan örnekler Dünya’ya gelip tahlil edilene kadar elde edilen bulguların fakat beklenen canlı organizma izleri olarak tanımlanması bekleniyor.

Dr Williford, “Şekiller, tahminen bir katmandan bir katmana farklılaşan kimyasal ağırlaşmalar, yahut belirli katmanlarda organik unsurların çokluğu üzere canlı organizma izleri… Umduğumuz en büyük keşifler bunlar” diyor. 

Lakin Mars sırlarını çok da kolay vermiyor. “2019 yılında Mars misyonundan bilim insanları 3,48 milyar yıl evvel oluşmuş stromatolit fosil örneklerini incelemek üzere Avustralya’nın Pilbara bölgesine gittiler.

Dr Williford Mars’ta stromatolit örneklerini bulmanın Pilbara’dan çok daha güç olacağını zira Pilbara’daki oluşumlarla ilgili bilgilerin jeologların yıllarca sürdürdüğü çalışmalara dayandığını söylüyor. Meğer Mars’ta çalışma daha yeni başlıyor.

Ancak Perseverance stromatolitlere misal şeyler bulamazsa ne olacak?

Dünyada fosilleşmiş mikropları tek tek hücrelerine kadar tespit edebiliyoruz. Ancak bunları görebilmek için bilim insanları kayalardan kesitler alıyor onu kağıt inceliğine getiriyor ve mercek altında inceliyor. Perseverance ya da öbür bir robotun bunu yapması mümkün değil. Fakat yapması gerekmeyebilir.

Dr Williford “Bir mikrobun tek başına bulunması çok azdır. Bunlar varlarsa, topluluklar halinde yaparlar, birbirine tutundukları yapılar oluştururlar ki bunlar robot tarafından görülebilir.

Krater yüzeyini inceledikten sonra bilim insanları robotun kraterin kıyılarına odaklanmasını ve kayalardan örnekleri almasını hedefliyor. Bunların dünyada incelenmesi ile krater gölünün yaşı, ne vakit nasıl bir tesirle oluştuğu da anlaşılabilir.

Lakin kraterin kıyılarının farklı olmasının bir öteki sebebi daha var. Büyük bir uzay cismi içinde su olan kayalara çarptığında büyük bir güç açığa çıkar ve ısınan suların kayaların içinde dolaşmasını sağlayabilir. Sıcak su kayalardaki kimi minerallerin de erimesiyle ömür için gerekli ortamı sağlayabilir.

Perseverance’ın bu misyon sırasında kraterin kuzey doğusundaki Syrtis bölgesine gitmesi de ana vazifeler ortasında olmasa da hedefleniyor.

Syrtis, Jezero’dan da eski bir bölge ve kraterdekinden farklı bir formda oluşmuş karbonatlı minerallerin bulunabilmesi ihtimali var.

Nihayet, şayet misyonun sonunda geçmişte Mars’da hayat olduğuna dair işaretler bulunamasa da incelemeler sona ermeyecek. Dünyaya geri getirilecek kaya örnekleri üzerindeki incelemeler bu bakımdan çok değerli olacak.

Ama misyon yeni sorular ortaya atabileceği üzere yeni karşılıklar da sağlayabilir. O denli ki küçük, çalışkan Perseverance robotu bize bildiğimiz her şeyi sarsıcı, komşumuz Mars’ı çok daha âlâ anlayabilmemizin yolunu açan yeni ipuçları sağlayabilir, yeni bir sayfa açabilir.

Geri
Instagram
Facebook
Superbox